Terug naar de Dansstijlen

Derwisj


Herkomst: Iran, Turkije 

Dans: Maryam Linders en Sebastiaan Holzhuber dansen een derwisjdans

Muzikale begeleiding: Iraanse musici


Dansen doe je als je boven de werelden uitstijgt, je hart aan stukken scheurt en je ziel overgeeft,’ schreef Mevlana, de oprichter van de Mevlevi-orde van de wervelende derwisjen uit Turkije. De wervelende derwisjen zijn aanhangers van het soefisme, een wereldse, ascetische vorm van de islam, die zijn oorsprong heeft in eerdere rituele tradities uit sjamanisme en natuurgeneeskunde. 


Mevlana Celaleddin Rumi, kortweg Rumi of ook wel Mevlana genoemd, dat ‘meester’ betekent, leefde van 1207 tot 1273, eerst in Balk in het huidige Iran en vanaf zijn eenentwintigste in Konya in Turkije. Het verhaal gaat, dat hij, toen hij in hogere sferen zijn huis verliet en langs de werkplaats van een smid kwam, in de hamerslagen de klanken ‘Allah, Allah’ hoorde en op dit ritme op straat spontaan begon te draaien. De smid ging meedoen en zo is de ‘sema’, het luisteren naar muziek, zingen en dansen ontstaan. 


Het ritueel is in de loop der tijden uitgebreid. Elk jaar rond Mevlana’s sterfdag op 17 december zijn er vieringen in Konya. Dit is echter niet de enige plek om wervelende derwisjen te zien. Sinds enkele tientallen jaren reizen gezelschappen van muzikanten en draaiende derwisjen uit Konya en Istanbul over de hele wereld en voeren hun sema op een podium uit. Ook in het Sirkeci-station in Istanbul zijn uitvoeringen te zien, waarin de laatste jaren ook vrouwen meedraaien. Niet als religieuze viering, want die werd door Atatürk verboden, maar als opvoering met een toeristisch doel. 


Het is mogelijk om buiten soefi-ordes om derwisjdraaien te leren. In verschillende kringen wordt ‘derwisjdans’ of ‘wervelen’ beoefend. In de centra van Osho (Bhagwan) wordt wervelen gebruikt als een vorm van meditatie. Inmiddels is er zelfs een vorm van yoga, derwisjyoga, waarbij wervelen en andere traditionele derwisjbewegingen in een gestructureerde, meditatieve vorm worden aangeboden. Ook zijn er soefi’s in Nederland, die bijeenkomsten organiseren. Maryam Linders, die als soefi in Konya tot derwisj gewijd is, kreeg de opdracht de derwisjdans uit te dragen. Zij doet dit sinds januari 2000. Maryam noemt de derwisjdans ‘bidden met je lichaam’. 


Het grote verschil tussen wervelen en balletdraaien is, dat je niet focust. Je kijkt naar voren en je hoofd draait gewoon mee, waarbij je moet leren bewust iets te zien of niets te zien. Het gewicht is altijd op het linkerbeen, dat vormt de kern van de cirkel. Het andere been is naar de buitenwereld gericht. Er zijn verschillende manieren om je voeten neer te zetten: de spiraal, waarbij de rechtervoet pal naast de linker gezet wordt en waarbij je dan jezelf op platte voet uit de klem draait, en het ‘steppen’, waarbij één voet op de grond blijft staan en de andere steeds de afzet geeft. Men zegt dat de wervelende derwisjen in Konya het leren met een spijker tussen de tenen. Het draaien kan zowel linksom als rechtsom. Rechtsom draaien geeft de verbinding met de aarde weer en linksom vormt de verbinding met God. Een derwisj geeft met de rechterhand open omhoog en de linker omlaag naar de aarde kosmische energie door. 


Alleen al het kijken naar wervelen kan een publiek in een andere wereld brengen. 


Inspiratie


Vele theater- en dansmakers zijn erdoor geïnspireerd, zoals Robert Wilson, Laura Dean, Pauline Daniëls en Krisztina de Châtel. Boukje Schweigman draaide tijdens Springdance een voorstelling lang om haar as met live-begeleiding op ‘ud (Arabische luit). Boukje leerde draaien bij Sharie Parsipoor, een Iraanse soefi die in Amsterdam regelmatig workshops organiseert. 


Het wervelen is zelfs doorgedrongen tot de grote poppodia. De Turks-Canadese dj en soefimuzikant Mercan Dede brengt een hedendaagse mengvorm tussen traditionele Turkse muziek, verstilde soefiklanken en dreunende techno en trance. Bij zijn optredens neemt hij vaak een soefidanseres mee, de Canadese Mira Burke. Mira danst in soefikostuum, een wijde witte of rode rok en een blouse met een loshangende overslag. In een van haar rokken zit een lichtjessnoer, dat in het halfduister hypnotiserend werkt. Aan het draaien om haar as geeft zij persoonlijke expressie door met haar armen en bovenlichaam andere bewegingen te maken. 


Nog verder gaat Ziya Azazi, die oorspronkelijk als moderne danser geschoold is. Zijn voorstellingen zijn theatrale presentaties op basis van een modern dansconcept. Hij glijdt, rolt en springt tussen het draaien door en gebruikt daarbij de hele ruimte. Onder het dansen ontbloot hij zijn bovenlichaam of wisselt van rok. Hij zet zelfs de zoom van zijn rok in brand.